1.1.TOHUMLA ÜRETİM
Zeytinde tohumla üretim genellikle türlerin ıslahı ve genetik alanda araştırma
yapmak amacıyla uygulanır. Zeytin tohumlarından elde edilen bireyler asla ana
bitkinin karakteristik özelliğini göstermezler. Bunun içindirki, tohumla
üretimden elde edilen çöğürler direkt olarak bahçe tesisinde kullanılmazlar.
1.1.1.TOHUMDA ARANAN ÖZELLİKLER VE TOHUM TEMİNİ
Generatif üretimin ana materyali tohumdur. İyi bir tohum sağlam, besin
maddelerince zengin embriyosu tam gelişmiş, yüksek çimlenme yeteneğinde ve
hastalıklardan ari olmalıdır.
Tohumda çimlenme gücünün yüksek olması çok önemlidir. Zeytinde bu oran % 15-20
civarındadır. Zeytin tohumunda görülen çimlenme güçlüğü ve çimlenme oranının
düşük olmasına etki eden çeşitli iç ve dış faktörler vardır. Bunların en
önemlisi tohum kabuğu endokarptır. Zeytin tohumu sert, kalın kendi kendine
açılmayan yekpare ve çok az su geçiren tohum kabuğuna sahiptir. Yapılan birçok
araştırma; tohum kabuğunun geçirgenliği, kalınlık ve inceliği; tohumun su
alımında, çimlenme esnasında meydana gelen gazların dışarı çıkmasında, dışarıdan
oksijenin içeri girmesinde çok etkili olduğunu ortaya koymuştur. Tohum kabuğunun
su alımını engellemesi, embriyonun şişmesine mani olması veya tohum kabuğunda
olduğu gibi tohumda çeşitli engelleyici maddelerin bulunması çimlenmenin
gecikmesine ve düşük oranda olmasına neden olmaktadır.
Zeytin tohumunda su tohum içine mikropil yolu ile absorbe edilir. Diğer sert
çekirdeklilerde kabuk iki parçalıdır, su kabuğun iki yakasını birleştiren
çatlama tabakasından içeri girer ve yumuşama bu tabakada olur.
Zeytinde generatif üretimde çöğür temininde kullanılan tohumlar iki kaynaktan
temin edilebilir.
a. Olivaster, Oleaster (yabani zeytin) çekirdeklerinden
b. Kültür çeşitlerinin çekirdeklerinden
Yabani zeytinler temininde kolaylıklar yanında tohumluk vasıfları açısından
birçok istenmeyen özelliklere sahiptir. Yabani zeytinlerin birbirinden çok
farklılıklar göstermesi, elde edilen çekirdeklerin çok çeşitli tiplerde olması
birbirinden farklı çöğürlerin meydana gelmesine neden olur. Bu durumda
çöğürlerde fazla dallanmalar nedeniyle çöğür tavalarında gelişmelerinde
birbirleri üzerine olumsuz etki yapmaktadır.
Yabani zeytin çekirdeklerinin çimlenme güçleri kültür çeşitlerine oranla çok
daha zayıftır.
Yabani zeytinlerden elde edilen çöğürlerde boğum araları çok kısa gövde
kabukları incedir. Bu durum aşı için uygun ortam bulmada ve aşının tutma
oranında zorluklara neden olmaktadır.
Yabani zeytin çöğürlerinin soğuğa karşı mukavemetleri nin düşük olduğu tespit
edilmiştir.
Tohumluk olarak yabani zeytin kullanılacak ise bölgemizde yaygın olarak bulunan
iki delice tipinden Akdelice’nin kullanılması daha uygun olacaktır.
Karadelice’de boğum araları çok dar ve gövde kabuğu çok incedir. Akdelice ise
çeşitli özellikleri ile kültür çeşitlerine yakınlık göstermekte ve anaç olarak
kullanmak daha avantajlı olmaktadır.
Son yıllarda kültür çeşitleri tohum kaynağı olarak kullanılmaktadır. Bunlar
küçük çekirdekli ve büyük çekirdekliler olarak gruplandırılmışlardır. Küçük
çekirdeklilerin çimlenme oranları ve çimlenme hızları daha yüksektir. Bu durum
çekirdeğin kabuk kalınlığı ile ilgilidir.
Çekirdeğin küçük olması mutlaka çimlenme oranının yüksek olacağını göstermez.
Leccio çeşidinin çekirdekleri küçüktür fakat çimlenme yüzdesi oldukça yüksektir.
Aynı küçüklükte fakat kalın kabuğa sahip olan yabani zeytin çekirdeklerinin
çimlenme yüzdesi oldukça düşüktür.
Büyük çekirdekli tohumlukların çöğürleri, küçük çekirdeklilerinkine göre kalın
kabuğa sahip olmakta ve bu özellikleri nedeniyle aşı açısından daha elverişli
bir durum yaratmaktadır. Küçük çekirdekli kültür çeşitlerinin çöğürlerinin
kabukları da aşılamaya uygunluk göstermektedir. Büyük çekirdeklilerden elde
edilen çöğürlerin daha erkenci oldukları ve 10-15 gün daha erken aşıya geldiği
daha uygun olacağı söylenebilir.
Bölgemizde tohumluk olarak kullanılan kültür çeşitleri Frantaio, Leccio ve Uslu
çeşitleridir.
1.1.2.TOHUMLARIN
EKİME HAZIRLANMASI
Aşılama suretiyle fidan üretiminde ilk iş çöğürlerin elde edileceği tohumluk
zeytin danelerinin seçimidir. Tohumluk olarak kullanılacak daneler iyice
olgunlaşmış olmalıdır. Tohumluk olarak kullanılacak çekirdeklerde ilk işlem
çekirdeklerin meyve etinden ayrılmasıdır. Bu işlem palper adı verilen bir aletle
yapılır. Meyve etinin ayrılması sırasında bu alet tohumun endokarpına
dokunmadığı için embriyoda herhangi bir zarar oluşmaz. Eğer bu alet mevcut
değilse bu işlem zeytin danelerinin beton zemin üzerinde lastikli çizmelerle
çiğnenerek etten çekirdeğin ayrılması sağlanarak da yapılabilir. Bu şekilde
etinden kısmen ayrılan çekirdekler, altına geçemeyecekleri elekler üzerinde,
hafif su verilerek tel fırçalarla etinden tamamen temizlenir.
Çekirdekler bu işlemden sonra üzerindeki yağ tabakasının uzaklaştırılması için
kabuk kalınlığına göre % 0.5 – 5’lik kostik eriyiğinde 15-20 dakika ile 5-6 saat
tutulur. Kostik muamelesinden sonra çekirdekler su ile iyice yıkanır. Kostikle
muamele yapılmayacak ise çekirdekler 10-12 gün tatlı suda bırakılır. Kötü
havalanma ve mikroorganizma faaliyetlerinin olumsuz etkilerini ortadan kaldırmak
için kullanılan suyun 24 saatte bir defa değiştirilmesi gerekmektedir.
Embriyosu zarar görmüş ve tam gelişmemiş çekirdeklerin ayrılması için
çekirdekler % 20-25’lik tuzlu suda 4-6 saat bekletilir. Tuzlu suyun üzerine
çıkan çekirdekler uzaklaştırılır diğerleri tatlı su ile birkaç defa yıkanır.
1.1.3.ÇİMLENMEYİ ARTTIRICI UYGULAMALAR
Çimlenmede en etkili olan tohum kabuğudur. Tohum kabuğunun su alımını arttıracak
daha kolay çatlayacak duruma getirecek yumuşatacak ve gaz alışverişini
kolaylaştıracak işlemlerin yapılması çimlenme hızını ve yüzdesini
arttırmaktadır. Bu uygulamalar;
A. Katlama
Zeytinde tohum kabuğunu yumuşatmak için çekirdekler mayıs ayından Eylül ayına
kadar sıcakta katlamaya alınarak mikroorganizma faaliyetleri ile sert dış kabuk
yumuşatılır.
B. Tohum Kabuğunun Aşındırılması
a. Mekanik Aşındırma
Beton harcı karma makinalarında kuma tohumlar karıştırılarak kabuk aşındırılır.
b. Asitle Aşındırma
Tohumların üzerine sülfirik asit ilavesi ile yapılır. Sülfirik asitle muameleden
sonra tohumlar iyice yıkanmalıdır.
c. Sıcak Suda Bekletme
Tohumlar 50 °C civarında sıcak suda bekletilerek kabuğun üzerindeki yağ tabakası
ve üst kısmının yumuşaması sağlanır.
C. Ciberellik Asitle Muamele
Tohumlar önce 30 dakika Sülfirik asitle muamele edilir, daha sonra ciberellik
asitle muameleye tabi tutulur.
D. Tohumların Suda Bekletilmesi
Tohumlar hergün değiştirilmek kaydıyla 10-12 gün suda bekletilir.
Fakat yukarıdaki metotlar artık pratikte kullanılmamakta ve tohumlar doğrudan
ekim yastıklarına ekilmektedir.
1.1.4.TOHUM EKİM ORTAMLARI VE TOHUM EKİMİ
A. Soğuk Yastıklar
Tohumlar bu yastıklara sonbaharda ekilir. İklim müsait ise yani kışlar fazla
soğuk değilse başarılı olur. Ekim; Eylül Kasım ayları arasında önceden
hazırlanan ve yüzeyi tesviye edilen yastıklara metrekareye 3-6 kg tohum gelecek
şekilde zemine serilir. Üzerlerine sert tahta ile iyice bastırılır. 1/3 kum, 1/3
funda toprağı, 1/3 elenmiş yanmış çiftlik gübresinden yapılan harç ile 2-4 cm
kalınlıkta kapak verilir ve bastırılır. Hazırlanan harcın daha önce mantari
hastalıklara, nematod ve yabancı otlara karşı fümige edilmesi gerekir. Ekimden
sonra süzgeçli kovalarla sulama yapılır. Kış aylarından itibaren çıkışlar başlar
baharda artar. Yastıklarda bu devre boyunca soğuktan koruma, sulama, başta
çökerten olmak üzere mantari hastalıklarla mücadele yapılır.
B. Sıcak Yastıklar
Bu yastıklar doğu batı istikametinde yapılır. Genişlikleri 1 metredir. Kuzey
kısımları 50-60 cm, güney kısımları 20-30 cm yüksekliğindedir. Taban kısımlarına
15-20 cm kalınlığında yanmamış hayvan gübresi bunun üzerine 1/3 kum, 1/3 funda
toprağı ve 1/3 yanmış gübre karışımından 15-20 cm konulur. Üst yüzey tesviye
edilip çekirdekler metrekareye 3-6 kg gelecek şekilde yüzeye serpilir. Ve bir
tahta ile bastırılır. Üzerlerine 2-4 cm kalınlıkta aynı harçtan kapak yapılır ve
bastırılır. Süzgeçli kova ile sulanır. Tohumların ekim zamanı Ekim-Kasım
aylarıdır.
C. Seralar
Sulamanın, hava nisbi rutubetinin ve ortam sıcaklığının kontrol altında
tutulması nedeniyle iyi bir çimlenme ortamıdır. Yastık tabanına 4-5 cm çakıl
üzerine 15 cm funda toprağı ve onun üzerine de 10 cm kadar harç yayılır tesviye
edilir, üzerine sık bir şekilde tohum yayılıp bastırılır ve tohumların üzerine
2-4 cm harç serpilip tekrar bastırılır ve süzgülü kova ile sulama yapılır. Sera
ısısı 23-25 °C, rutubet ise % 70 civarında olmalıdır. Tohum ekimi ekim ayı
içinde yapılır.
Gerek sıcak ve soğuk yastıklarda gerekse seralarda kullanılan harcın fümige
edilmesi ve ekilecek tohumların ekimden önce % 02-03’ lük bir fungusit ile
ilaçlanması çimlenme ve çöğürlerin gelişme döneminde hastalıklarla ilgili
olumsuz durumları büyük ölçüde ortadan kaldırmaktadır.
1.1.5.ÇÖĞÜRLERİN
ŞAŞIRTILMASI
Ekimden 1-1,5 ay sonra çıkmaya başlayan, gelişerek 6-8 yaprak çiftine sahip olan
çöğürler Nisan ayında şaşırtma olgunluğuna geldiğinde çöğür tavalarına veya
direkt torbalara şaşırtılır.
1.1.5.1.Çöğür tavalarına şaşırtma
Daha önceden yanmış gübre ile iyice karıştırılan çöğür parselinde, 1 metre
genişliğinde 10-20 metre uzunluğunda çöğür tavaları açılır. Tavaların
etrafındaki setlerin yüksekliği 10-15 cm genişliği ise 30-40 cm dir. Tavalar
tesviyeli olmalıdır.
Yastıklardaki çöğürler tavalara dikilmeden bir gün önce sulanır. Böylece
sökülmeleri kolay olur ve köklerde herhangi bir zararlanma olmaz. Şaşırtma
tavalarına dikim serin, rutubetli ve bulutlu havalarda yapılırsa tutma oranı
artar. Çöğürlerin uzayan köklerinde ve gerekirse sürgünlerinde tuvalet yapılır.
Plantuar ile 10x10 cm aralıklarla dikilen çöğürlere hemen can suyu verilmelidir.
1.1.5.2.Direkt Torbalara Şaşırtma
Yastıklardaki çöğürler son yıllarda direkt olarak torbalara da şaşırtılmaktadır.
Bu yöntemin bazı avantajları vardır.
-İşgücünden tasarruf sağlanmakta
-Bakım işlemleri (sulama, ot alma, mücadele) daha kolay yapılmakta
-Çöğürlerin yaşama alanı daha geniş olduğundan gelişmeleri daha hızlı olmakta ve
aşıya daha erken gelebilmektedirler.
Gelişme dönemi boyunca sulama, ot alma, çapalama, gübreleme ve ilaçlama
işlemlerine devam edilmelidir.
Enstitümüzde üretimi zamana yaymak ve fidan üretim alanından tasarruf etmek
amacıyla hem çöğür tavalarına hem de direkt torbalara şaşırtma işlemleri
uygulanmaktadır.
1.1.6.ÇÖĞÜRLERİN
AŞILANMASI
-Çöğürler kurşun kalem kalınlığını aldığında aşıya hazır hale gelmiş demektir.
Buda çöğürlerin tavalara şaşırtılmasından iki yıl sonraya rastlamaktadır.
-Zeytin çöğürlerine kabuk altı kalem (Çoban Aşısı) aşısı uygulanır. Göz aşısı
fazla yapılmamaktadır.
-Aşıda kullanılan kalemler; bir yıl önce oluşan sürgünlerden alınırlar. Kalemler
karşılıklı iki göz ve iki yaprak ihtiva etmeli ve boyları da 6-7 cm kadar
olmalıdır. Kalemler aynı zamanda çöğürlerin kalınlığı ile orantılı olmalıdır.
Ayrıca kalemin üzerindeki yaprakların 2/3’ü kesilerek su kaybetme sathı
azaltılmış olur. Aşı kaleminin alt kısmı meyillice uzunlamasına kesilerek kama
şekli verilir.
-Aşılama Zamanı; Çöğürlere su yürüdükten sonra yani çöğürler rahat kabuk vermeye
başladığı zaman yapılır. Bu bölgelere göre Nisan-Mayıs ayları olabilir.
-Aşılama işlemini sabah ve akşam üstleri yapmada fayda vardır. Sıcak, rüzgar ve
yağmur aşı tutma oranını olumsuz yönde etkilemektedir.
-Aşının yapılış şekli; Dipleri daha önceden temizlenen çöğürlerin toprak
sathından 10-15 cm yukarısından tepeleri kesilir, yaprak ve yan dallar
temizlenir. Çöğürün kabuğu yukarıdan aşağıya doğru 2 cm uzunluğunda dikey olarak
çizilir, kabuk aşı çakısının küt tarafı ile yanlara hafif açılır. Kalemin alt
ucu kesiğin 1-2 mm aşağısına gelinceye kadar çöğürün kesilen kabuğu altına
sokulur.
Bunun üzerine çöğür kabuğu konur,
rafya ile bağlanır
ve aşı macunu ile
aşı noktası ve kalemin tepesi macunlanır.
Bu işlemin amacı aşı yerinde
kaynamanın oluşması için yeterli rutubeti sağlayarak aşının tutma oranını
arttırmaktır.
 |
Aşılama sırasında dikkat edilmesi gereken konular:
-Aşıcı belli bir zamanda aşılayabileceği kadar çöğürü kesmeli
-Tepesi kesilen çöğürler aşılama için fazla bekletilmemeli
-Kalemler anaca çok iyi yerleştirilmeli, aralarında boşluk bırakılmamalı
-Aşıların rafya ile bağlanması ve macunlanması hemen yapılmalı ve bu işlem
yapılırken kalem yerinden oynatılmamalıdır.
Son dönemlerde rafya yerine aşı bandı kullanımı da oldukça yaygınlaşmıştır.
Yapılan aşının kaynaması 15-20 gün içinde olur. Kalem üzerindeki yaprak
parçalarının kendiliğinden dökülmesi veya dokununca düşmesi aşının tuttuğuna iyi
bir işarettir. Normal koşullarda aşı tutma oranı % 80-90 civarındadır. Aşılar
tuttuktan sonra, rafya veya bantların aşının gelişmesini engellememesi için
çözülmesinde fayda vardır.
Çöğürler aşılama başlamadan birkaç gün önce ve aşı yapıldıktan bir hafta sonra
sulanır. Sulama sırasında aşı noktalarının su içinde kalmamasına dikkat edilmeli
ve aşı parseli susuz bırakılmamalıdır.
Nisan sonu Mayıs başında aşılanan çöğürler Sonbaharda Eylül ayında naylon
torbalara alınarak aşı parselinde açılan tavalara altılı sıralar şeklinde
sıralanır. Torbalar kendi yükseklikleri kadar çukura yerleştirilir. Sıra
genişliği fazla olduğu takdirde ortadaki fidanların gelişmeleri bozulmakta ve
dallanma düzgünce istenilen şekilde olmamaktadır.
Torbalara konulacak harç 1/3 oranında bahçe toprağı, yanmış gübre ve kumdan
oluşmaktadır. Aşı parselinden sökülen aşılarda fazla kökler kesilir, sürgünlerde
de uç alma yapılarak torbalara dikimi yapılır ve tavalara sıralanan torbalı
fidanlara hemen can suyu verilir.
Direkt torbalara şaşırtılan çöğürler de aynı şekilde torbalarda aşılama işlemine
tabi tutulurlar.
|
